List do Diogneta

„Czym dusza jest w ciele, tym chrześcijanie w świecie” – można pokusić się o stwierdzenie, że to przewodnia myśl tej apologii. Jej układ jest typowy dla tego typu piśmiennictwa w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. Znajdziemy tu krytykę kultów pogańskich i formalizmu żydowskiego z jednoczesnym przeciwstawieniem temu wyższości religii chrześcijańskiej, jej dobroci, podejścia życzliwie do każdego człowieka: „chrześcijanie kochają tych, co ich nienawidzą”.
Religia chrześcijańska – zdaniem autora – jest prawdziwie boska i pojawiła się dopiero w tym czasie, aby ludzie byli przygotowani na jej przyjście i przyjęcie zbawienia Bożego.
Jedynym wyróżnikiem w tej apologii jest przytoczenie przez autora pytań zadanych przez tytułowego Diogneta, dotyczące bliższego poznania wiary chrześcijańskiej.
Apologia kończy się zwróceniem autora do Diogneta, aby ten nie zwlekał i przyjął wiarę chrześcijańską, jedyną słuszna i prawdziwą.
Dwa ostatnie rozdziały (11, 12), zdaniem badaczy dopisanych przez Hipolita, a w których przeczytam o drodze zbawienia według apostołów.
Czas i miejsce napisania apologii to koniec II wieku w Aleksandrii. Co do autora i adresata, badacze nie są w stanie ustalić nic pewnego. Z kilku istniejących hipotez najbardziej prawdopodobna jest ta, że autorem mógł być Pantajnos, nauczyciel Klemensa Aleksandryjskiego, a adresate, owym Diognetem, prokurator rzymski w Egipcie, Tyberiusz Klaudiusz Diognet, sprawujący swój urząd w latach 195-202.

Hermiasz Satyra na filozofów pogańskich

„Ponieważ filozofowie ci nie są w stanie wypracować żadnej wspólnej opinii na temat duszy człowieka, jeszcze mniej byli w stanie ukazać prawdę o bogach i świecie. Mają oni jednak odwagę, by nie rzec, że są wręcz szaleńcami, w ogóle się do tego zabierając. Ci, którzy nie potrafią odkryć natury własnej duszy, wysilają się, by określić naturę bogów. Nie znają własnego ciała, a silą się na poznanie natury świata! W każdym razie, jeśli chodzi o opinię na temat zasad porządku naturalnego, jedni przeciwstawiają się drugim.”[1]

To główne tematy i problematyka jaka zajmuje Hermiasza w tym dziele. O samym autorze nie wiem nic pewnego. Imię Hermiasz w świecie wczesnochrześcijańskim było bardzo popularne i nie daje możliwości identyfikacji autora tekstu. Wśród różnych hipotez pojawiają się takie postacie jak: Hermiasz męczennik z czasów Antonina Piusa; Hermiasz, założyciel sekty Hermian, o którym wspominają Filastra i Augustyna; Hermiasz, adresat Dialogów o Trójcy Świętej Cyryla Aleksandryjskiego czy Hermiasz Sozomen autor Historii Kościelnej. Jednak żadna z tych hipotez nie daje się poprzeć solidnymi argumentami. Poza samym tekstem Satyry na filozofów pogańskich nie mamy innych źródeł do poznania osoby autora i daty oraz miejsca powstania dzieła. Satyryczny ton wypowiedzi Hermiasza klasyfikuje go jako satyra i filozofa niż pisarza chrześcijańskiego. Ale nie należy tym umniejszać wykształceniu pisarza, które było wystarczająco wysokie, na co wskazuje znajomość ówczesnych prądów filozoficznych. Pierwsze zdanie z Satyry lokalizujące Korynt w Lakonii pozwala przypuszczać, według niektórych badaczy, że Hermiasz nie był Grekiem i mógł pochodził ze Wschodu. Inni natomiast upatrują pochodzenie Hermiasza w Azji Mniejszej. Podobieństwa literackie i tematyczne z innymi dziełami apologetyki chrześcijańskiej okresu II i III wieku pozwalają datować powstanie Satyry na II poł II w. i I poł III w. Dodatkowym argumentem za takim datowaniem jest odwołanie się Hermiasza do upadłych aniołów, który to temat często gościł na kartach dzieł chrześcijańskich II i III wieku. Język i styl pisma w jakim utrzymane są Satyry także wskazują na okres II i III wieku[2]. Część badaczy wskazuje na IV – V wiek powstanie dzieła argumentują to brakiem odniesień do neoplatonizmu, który szczególnie inspirował wczesnych pisarzy chrześcijańskich.

Postawę wobec filozofii pogańskiej przedstawia rozpoczynając od interpretacji grzechu pierworodnego. Po zniszczeniu początkowego świata ludzi, gdzie czczono Boga prawdziwego następuje upadek ludzi. Upadli aniołowie, łączą się z kobietami i z tego związku zrodził się nowy rodzaj ludzki. I od tego momentu nie jest możliwe poznanie Boga, a ludzie dążący do Jego poznania stworzyli filozofię. Dalej poprzez zestawienie cytatów z dzieł poszczególnych prądów filozoficznych, szukających prawdy i jedynego prawdziwego boga, wykazuje ich sprzeczności między sobą. Jedyną słuszną filozofią dającą poznanie Boga i prawdy jest chrześcijaństwo. W dalszej części dzieła autor krytykuje mądrości świata, opinie o duszy, o zmianach w niej zachodzących, ukazuje sprzeczności co do najwyższych wartości i losu duszy po śmierci. Wyjątek stanowi rozdział 16, gdzie Hermiasz dokładnie przedstawia geometrię Pitagorasa.

Adresatami byli zapewne wykształcenia chrześcijanie, którym Hermiasz ukazuje wyższość chrześcijaństwa nad filozofią pogańską w sposób humorystyczny.

Autor wypowiadając się ironicznie o bezskuteczności filozoficznych prób poznania Boga jeszcze bardziej podkreśla ich błędną naukę i rozumowanie.

---

[1]Hermiasz, Satyra na filozofów pogańskich, [w:] Pierwsi apologeci greccy, Kraków 2004, s. 502 – 503.
[2]J. F. Kindstrand, The Date and Character of Hermias, Paderborn 1907, s. 51 – 52.

Meliton z Sardes

Zaliczany „do wielkich gwiazd Azji, który całe życie był pełen Ducha Świętego” takie zdanie pada w liście Polikratesa z Efezu do papieża Wiktoryna o Melitonie z Sardes. Pochodził z Azji Mniejszej. Był uczniem uczniów apostoła Jana. Pełnił funkcję biskupa Sardes. Według Historii kościelnej Euzebiusza z Cezarei „cieszył się wielką sławą”. Podróżował do Palestyny, aby zapoznać się z kanonem ksiąg Starego Testamentu. Zmarł przed rokiem 190. Do naszych czasów zachowała się w całości jego Homilia paschalna oraz fragmenty Apologii.
Apologię napisał Meliton ok. 170 roku. Adresatem jej jest cesarz Marek Aureliusz. Fragmenty, które się zachowały znamy dzięki cytatom zamieszczonym w Historii kościelnej Euzebiusz z Cezarei. Współistnienie Chrześcijaństwa i Cesarstwa Rzymskiego jest możliwe i korzystne dla obu stron. Początki chrześcijaństwa sięgają rządów Augustyna. I od tego czasu Rzym wzrasta w swej potędze i świetności. A zatem dalszy rozwój chrześcijaństwa da pomyślność i błogosławieństwo całemu Cesarstwu Rzymskiemu.
Tekst Homilii paschalnej odnalazł B. Campbell – Bonner w 1940 roku. „Właśnie odczytaliśmy to, co mówi Pismo św. o wyjściu Żydów z Egiptu i wyjaśniliśmy słowa tajemnicy: jak baranek składany jest na ofiarę i jak lud Izraela dostępuje zbawienia”. To pierwsze zdanie wskazuje nam, że jest to kazanie wygłoszone podczas Mszy świętej w dniu Paschy. Według Melitona Pascha i wyjście Żydów z Egiptu są zapowiedzią śmierci i zmartwychwstania Chrystusa. Tak jak ofiara baranka paschalnego dała wolność Żydom tak męka i śmierć Chrystusa daje zwycięstwo nad grzechem i śmiercią. Żydzi odrzucili Chrystusa i zostali za to potępieni. Chrześcijanie dostąpili zaszczytu uczestniczenia w zmartwychwstaniu Chrystusa. Dla Melitona Chrystus jest prawdziwym Bogiem i człowiekiem.

Teofil z Antiochii

„Cechuje go w nauce prawda, w argumentacji logika, w myśleniu uprzejmość, w dykcji podniosłość i rozmaitość, a dalej – znajomość Pisma Świętego, nauk kościelnych i świeckich, znajomość filozofów i poetów.”[1] Tymi słowami ocenia Teofila ks. J. Czuj.

Był to apologeta pochodzenia pogańskiego, urodzony w dorzeczu Eufratu i Tygrysu ok. 120 roku. Otrzymał wykształcenie hellenistyczne. Wiarę chrześcijańską przyjął już jako dorosły mężczyzna. Według Historii kościelnej Euzebiusza z Cezarei Teofil został biskupem Antiochii w 169 roku. Zmarł ok. 185 roku.

Do naszych czasów dotrwało tylko jedno dzieło Teofila Do Autolika. Wiemy od Euzebiusza z Cezarei i Hieronima, że to nie było jedyne pismo Teofila. Napisał także Przeciw herezji Hermogenesa, Przeciw Marcjonowi i inne księgi katechetyczne. Hieronim w De viris illustribus pisze o pięknym stylu jakim posługiwał się Teofil. Sam Teofil wspomina w Do Autolika o innym dziele swojego autorstwa O historii. Opisał w nim genealogię ludzkości od Seta oraz potomków Sema, Chama i Jafeta.

Apologia Do Autolika składa się z trzech części. Wiemy, że ostatnia spisana została krótko po śmierci Marka Aureliusza, która miała miejsce 17.03.180 roku. Wskazuje nam to chronologiczny opis historii świata kończący się właśnie na rządach Marka Aureliusza. Najstarszą wzmiankę o tym utworze przekazuje nam Ireneusz w Adversus Haereses. Euzebiusz z Cezarei poświęca utworowi Do Autolika więcej miejsca w swej Historii kościelnej. Fragmenty Do Autolika zachowały się w Catenae Prokopiusza z Gazy i w Sacra Parallela Jana Damasceńskiego. Natomiast pełny tekst zachował się w rękopisie tzw. Kodeksu Marcianusa z XI wieku.
Utwór Do Autolika adresowany jest do wykształconego poganina Autolika, który broni kultury i religii pogańskiej. Teofil chce przekonać poganina do chrześcijaństwa jako jedynej prawdziwej wiary. Treść apologii ujęta jest w formę odpowiedzi na zarzuty Autolika, których wcześniej wysłuchał Teofil. Teofil broni wiary chrześcijańskiej opierając się w argumentacji na Piśmie Świętym i chronologii wykazując, że Biblia była wcześniejsza od pism filozofów pogańskich jak i Mojżesz był starszy od Arystotelesa czy Platona i innych filozofów pogańskich. W argumentacji skupia się na pozytywnej wykładni wiary, a nie na polemice filozoficznej. Jego język jest prosty i obrazowy. Z tekstu wylania się mądry i dobrze wykształcony człowiek. Korzysta ze źródeł drugorzędnych, ale dodaje zawsze do nich własny komentarz. Tak jak w innych apologiach tak i w tej autor wykazuje absurdalność politeizmu pogańskiego, krytykuje idolatrię, filozofów, poetów i historyków pogańskich. Wykazywał, że sprzeczności pomiędzy ich poglądami na Boga i pochodzenia świata dowodzą błędów w ich nauce. Przeciwstawiał temu nauki proroków natchnionych przez Boga. Teofil uważał, że poeci i filozofowie pogańscy czerpali z prawdy zawartej w Biblii. Dowodzi wyższości moralnej chrześcijaństwa i starszeństwa Pisma Świętego nad pismami pogańskimi.

Teologia Teofila, o której czytamy w Do Autolika opierała się na trzech elementach: krytyce idolatrii i politeizmu, kontekście historycznym (jest to czas kiedy rozprzestrzenia się dualizm teologiczny Marcjona) oraz judaizmie hellenistycznym.
Teofil jako pierwszy użył terminu trias na określenie Osób w Trójcy Świętej. Jak twierdzi Teofil trzy dni przed stworzeniem słońca i księżyca są obrazem Trójcy Świętej.
Dużą zasługą Teofila było zaprzestanie argumentacji filozoficznej i pokazywanie chrześcijaństwa z perspektywy teologicznej i kulturowej.

---

[1]Św. Teofil, Do Autolika, tłum. Ks. J. Czuj, POK 18, Poznań 1935, s. 28.

Atenagoras z Aten

Atenagoras był filozofem żyjącym i działającym w Atenach w 2 połowie II wieku. Znamy jego dwa dzieła, zachowane w całości.

Prośba za chrześcijanami, dzieło to Atenagoras spisał w 177 roku w formie publicznej mowy. Pismo zaadresował do cesarza Marka Aureliusza i jego syna Kommodusa. W dziele tym autor odpiera typowe oskarżenia kierowane przez pogan do chrześcijan: o ateizm, kanibalizm i kazirodztwo.
Chrześcijanie byli monoteistami, gdyż wierzyli w jednego, niewidzialnego, niezmiennego, niestworzonego Boga. Na poparcie faktu, że nie są ateistami, lecz monoteistami wierzącymi w jednego Boga, autor powołuje się na filozofów greckich, którzy również byli monoteistami. Filozofowie ci, m.in. Platon, Pitagoras, zbliżali się do Boga poprzez swoje rozumowanie, chrześcijanie zaś osiągnęli pełnię prawdy dzięki objawieniu jej przez Boga.
Oskarżenie o kanibalizm jest dla autora absurdem. Chrześcijanie nie mogą patrzeć na śmierć gladiatorów, a zbrodnią jest dla nich sztuczne wywoływanie poronienia. Podstawą wiary chrześcijańskiej jest wiara w zmartwychwstanie ciała i duszy, dlatego nie mogą zjadać tego, co ma powtórnie ożyć.
Oskarżenie o kazirodztwo jest zdaniem Atenagorasa wyrazem nienawiści wobec chrześcijan. Cnota od zawsze była prześladowana. Chrześcijanin nie grzeszy nawet w myślach przeciwko czystości, która jest obdarzona wielką czcią i szacunkiem.
W ostatnim rozdziale autor zwraca się do cesarzy o sprawiedliwość dla chrześcijan, którzy swoją postawą pokazują pobożne życie i uczciwość. Nie zasługują na prześladowania, oni, którzy modlą się za dziedziczność władzy cesarskiej i dostatek w państwie.

O zmartwychwstaniu umarłych to drugie zachowane w całości pismo Atenagorasa. W formie argumentów rozumowych przedstawia możliwość zmartwychwstanie dzięki wszechmocnemu i sprawiedliwemu Bogu. Człowiek został stworzony, aby żyć wiecznie, a jego celem jest szczęście. Życie wiecznie może osiągnąć jedynie poprzez zmartwychwstanie ciał i duszy. Pełnię szczęścia zaś osiągnie jedynie w przyszłym życiu za pośrednictwem zmartwychwstania.

W obu pismach Atenagorasa mamy zebrane typowe zarzuty pod adresem chrześcijan o ateizm, kazirodztwo i kanibalizm. Typowa jest także argumentację zbijającą owe oskarżenia, a także prośba o sprawiedliwość wobec chrześcijan.

Apolinary z Hierapolis

Klaudiusz Apolinary objął urząd biskupa w Hirapolis za rządów cesarza Marka Aureliusza (161-180). Niestety żadne z jego dzieł nie zachowało się do naszych czasów.
Wspomina o nim Euzebiusz z Cezarei w Historii Kościelnej: „Z dzieł Apolinarego liczne księgi są przechowywane u wielu braci. Do naszych czasów dotarły jednak tylko następujące: Mowa do wspomnianego już imperatora [Marka Aureliusza], pięć ksiąg Przeciw Grekom, O Prawdzie księga pierwsza i druga, Przeciw Żydom księga pierwsza i druga. Później zaś napisał dzieło Przeciw herezji Frygijczyków (…).”[1] Część końcowa Mowy, dzieło wymienione przez Euzebiusza dotyczy, montanizmu, który zaczynał się rozprzestrzeniać w tamtym czasie.
Euzebiusz w innych fragmencie wymienia Apolinarego jako autora jeszcze innych pism przeciw montanistom, nie podaje jednak ich tytułów.
Teodoret z Cyru pisząc o Apolinarym podaje, że był on autorem pism antymontanistycznych oraz prowadził polemiki z enkratytami[2] .
Autor Chronicon Paschale podaje, że Apolinary napisał dzieło odnoszące się do dnia celebracji Paschy. Przytoczone fragmenty wskazują, że opowiadał się on za rzymskim zwyczajem celebracji tego święta.
Focjusz dostarcza nam kilku cennych informacji o Apolinarym, których nie znajdziemy u żadnego innego pisarza wspominającego tego biskupa: „Przeczytaliśmy Przeciw poganom oraz O pobożności i O prawdzie Apolinarego. Autor jest hierapolitańczykiem, pochodzi z Hierapolis, miasta w Azji Mniejszej. Jest to człowiek godny szacunku, pisze stylem podniosłym. Podobno istnieją inne jego traktaty zasługujące na pamięć. My dotąd jeszcze nie natrafiliśmy na nie”[3].
Tych kilka informacji dostarczonych nam dzięki Historii Kościelnej, Chronicon Paschale czy Teodoreta z Cyru daje nam bardzo skąpy obraz działalności Apolinarego. Biskupa, który przeciwstawiał się wszelkiej herezji, za co zyskał szacunek i uznanie.

---

[1]Euzebiusz z Cezarei, Historia Kościelna, IV, 27, 1, Kraków 1993, s. 188.
[2]Uczniowie Severusa.
[3]Euzebiusz z Cezarei, Historia Kościelna, V, 19, 1-2, Kraków 1993, s. 245.

Milicjades

Miejscem życia i tworzenia była dla Milicjadesa Azja Mniejsza II wieku. Był retorem i prawdopodobnie uczniem św. Justyna Męczennika.

Z Historii Kościelnej Euzebiusza dowiadujemy się, że Milicjades pisał teksty antypogańskie i antyheretyckie: „Istnieją ponadto pisma niektórych braci, starsze od czasów Wiktoryna, napisane w obronie prawdy przeciwko poganom i ówczesnym herezjom. Mam na myśli teksty Justyna, Milicjadesa, Tacjana, Klemensa i wielu innych. W nich wszystkich Chrystus jest przedstawiany jako Bóg”[1]. Fragment ten dotyczy herezji Artemona, który negował bóstwo Chrystusa i twierdził, że prawdziwa nauka istnieje do czasów papieża Wiktoryna, po jego śmierci papieżem zostaje Zefiryn i od tego czasu mamy do czynienia ze sfałszowaną nauką.
Euzebiusz podaje także, że Milicjades pisał apologie: Przeciw Grekom i Przeciw Żydom, składające się z dwóch ksiąg. „Oprócz tego napisał również do książąt tego świata Apologię filozofii, którą sam wyznawał”[2]. Apologia opisywała prawdopodobnie obronę wiary i życia codziennego chrześcijanina. Pisząc o książętach miał zapewne na myśli cesarza Marka Aureliusza (161-180) i Lucjusza Verusa (191-196).
Także u Euzebiusza znajdziemy wzmiankę o traktacie przeciwko montanistom autorstwa Milicjadesa. Dotyczył on poglądu, że prorocy nie powinni przemawiać w czasie ekstazy.

W Adversus Walentinianos Tertulian nawiązuje do dzieła Milicjadesa przeciw Walentynianom, określając go mianem ecclesiorum sophista.

Na tym kończy się nasza wiedza o życiu i twórczości tego pisarza wczesnochrześcijańskiego.

---

[1]Euzebiusz z Cezarei, Historia Kościelna V, 28, 4, Kraków 1993, s. 245.
[2]Euzebiusz z Cezarei, Historia Kościelna V, 17, 15, Kraków 1993, s. 230.

Tacjan Syryjczyk

Pochodził z rodziny pogańskiej, otrzymał wykształcenie hellenistyczne. Odbył wiele podróży, o czym wspomina w Mowie do Greków, podczas których poszukiwał prawdy zapoznając się z różnymi szkołami filozoficznymi. Jedną z takich podróży odbył do Rzymu, gdzie zapoznał się z Pismem Świętym, nawrócił się na chrześcijaństwo i poznawszy Justna Męczennika pozostał jego uczniem. Kiedy Justyn poniósł śmierć męczeńską w roku 165, Tacjan pozostał jeszcze przez pewien czas w Rzymie. Rygoryzm moralny, jakim charakteryzował się Tacjan doprowadził go do zerwania z Kościołem rzymskim. Według Euzebiusza z Cezarei miało to miejsce w 172 roku. Ireneusz w Adversus Haereses określa Tacjana mianem heretyka i założyciela, enkratytów, czyli wstrzemięźliwi. Głosili oni bardzo rygorystyczną ascezę polegającą między innymi na nie spożywaniu mięsa, wina, nie akceptowali małżeństwa niejednokrotnie uznając je za cudzołóstwo. Swoje poglądy opierali na przedchrześcijańskim nurcie myślowym, który pogardzał ludzkim ciałem i światem doczesnym. Epifaniusz z Salaminy twierdził, że Tacjan zastąpił wino woda do sprawowania Eucharystii, on także twierdzi, że Tacjan założył na Wschodzie własną szkołę i rozpowszechniał swoje poglądy na Syrię, Cylicje i Pizydię. Było to możliwe gdyż na Wschodzie nie uważano poglądów Tacjana za heretyckie. Diatessaron autorstwa Tacjana do V wieku uznany przez niektóre kościoły wschodnie za oficjalną wersję czterech Ewangelii. Tacjan uznawał prawo proroków i Ewangelie, ale jego interpretacja tych tekstów była nie zgodna z oficjalną nauką Kościoła. Z Nowego Testamentu odrzucał zaś Listy św. Pawła i Dzieje Apostolskie, akceptował natomiast List Pasterskie.

Mowa do Greków, apologia ta dotrwała do naszych czasów w oryginale greckim dołączona do Kodeksu Aretasa wraz z pismami innych apologetów przez Aretasa z Cezarei ok. 914 roku. Obecnie znajduje się w Bibliotece Narodowej w Paryżu. Samo dzieło jest dość chaotyczne, ale nie brak w nim rzetelnej argumentacji. Dzieło to powstało miedzy rokiem 155 a 172.
Tacjan odrzucał wszystko, co wiązało się z kulturą grecka, czyli cywilizację, sztukę filozofię i instytucje. Bronił chrześcijaństwa poprzez atak na to, co wiązało się z kulturą hellenistyczną. Twierdzi, że Grecy zależni są od innych kultur, które sami nazywali barbarzyńskimi. Za przykłady podaje Fenicjan, od których przejęli pismo, Egipcjan jako twórców historiografii, natomiast filozofia, poezja i retoryka grecka zdaniem Tacjana nie przestawia żadnej wartości. Sprzeczne poglądy między różnymi szkołami filozoficznymi pokazują nieprawdziwość ich poglądów na świat i Boga. Argumentem za starszeństwem chrześcijaństwa jest dla Tacjana fakt, że Mojżesz był starszy od Homera. Astrologia jest dla Tacjana wymysłem demonów, a człowiek może się z tego wyzwolić poprzez odrzucenie rzeczy ziemskich. Natomiast oskarżenia o niemoralność, kanibalizm, kazirodztwo są świadectwem niewiedzy ich autorów i nie powodują dla chrześcijaństwa nic złego.

Mimo, że był uczniem Justyna przedstawiał bardzo odmienne poglądy. Niewątpliwie był przekonany o słuszności swoich poglądów, o czym świadczy Diatessaron i znaczenie, jakie uzyskało to dzieło w kościele wschodnim. Nic niestety nie wiem o dacie i miejscu śmierci Tacjana.

Justyn Męczennik

Jeden z najwybitniejszych apologetów, filozof i męczennik. Urodził się około 100 roku w Flawi Neapolis. Poniósł śmierć męczeńską około 165 roku w Rzymie. Oskarżony przez Krescenesa, że jest chrześcijaninem. Osądzony przez prefekta Rzymu Juniusa Rustyka został skazany na śmierć przez ścięcie mieczem. Zachowały się do naszych czasów akta sądowe z tego procesu. Pochodził z rodziny pogańskiej. W Dialogu z Żydem Tryfonem, jednym z trzech zachowanych pism Justyna, opisuje on swoje poszukiwania prawdy. Uczył się w różnych szkołach filozoficznych u stoików, perypatetyków, pitagorejczyków, platoników, ale żadna ze szkół nie dawała pełni prawdy. W końcu spotkał na swojej drodze starca, który wyłożył mu jedyną słuszną prawdę, czyli naukę chrześcijańską. I to spotkanie dało Justynowi poczucie odnalezienia prawdy i jedynej słusznej drogi.

W 1 i 2 Apologii Justyn jawi się już jako znawca nauki chrześcijańskiej i jej gorliwy obrońca. Apologie dotrwały do naszych czasów w formie jednego rękopisu tzw. Parisinus 450 z roku 1363 lub 1364, znajdującego się w Bibliotece Narodowej w Paryżu. Nieustannie trwają dyskusje i badania nad czasem i miejscem powstanie Apologii i czy są to dwa odrębne teksty czy też nie. Najprawdopodobniej Apologie powstały w latach 150-153 w Rzymie jako dwa teksty powiązane w logiczną całość. 1 Apologia adresowana jest do cesarza Antonina Piusa i dotyczy ogólnej obrony chrześcijaństwa, 2 Apologia adresowana do senatu rzymskiego to interwencja w sprawie skazanej trójki chrześcijan na śmierć za sam fakt być chrześcijaninem.

Tak inni apologeci tak i Justyn obrał sobie trzy główne tematy do przedstawienia, czyli konfrontacja z cesarstwem rzymskim, konfrontacja z kulturą i filozofią grecko-rzymską oraz przedstawienie treści wiary chrześcijańskiej.
Odnośnie pierwszego zagadnienia, czyli konfrontacji z cesarstwem rzymskim Justyn w 1 Apologii dzięki swoim zdolnościom retorycznym i filozoficznym interpretuje reskrypty Trajana i Hadraian na swoją korzyść. Przede wszystkim twierdził, że „nomen christianum” nie może być powodem do prześladowania i skazania na śmierć. Istotą całego konfliktu było inne rozumienie religii. Justyn twierdził, że chrześcijanie mogą być lojalnymi obywatelami Imperium, płacić podatki, szanować cesarza jako głowę całego Imperium i wyznawać religię chrześcijańską. W gruncie rzeczy było to słuszne z prawem rzymskim, ale fakt zakazu oddawania czci bogom i cesarzowi w nauce chrześcijańskiej, był tym głównym powodem prześladowania i skazywania na śmierć w oczach sądu rzymskiego. W odpowiedzi na oskarżenia o ateizm, czyli nie oddawanie czci bogom i cesarzowi, Justyn atakuje politeizm rzymski. Głosił, że owi bogowie, których tak wiernie czczą Rzymianie to nie, kto inny tylko demony podszywające się pod postacie bożków. Dla Justyna wyzbycie się politeizmu to objaw poznania prawdy i jedynego Boga, dlatego też jedynie chrześcijanie są prawdziwymi filozofami. Podaje za przykład filozofię grecką, która także odnosiła się krytycznie do politeizmu. Sokrates został skazany na śmierć, dlatego, że wykrył oszustwa demonów podszywających się pod bogów rzymskich. Podkreślał wyższość chrześcijan, którzy nie tylko poprzez kult Boga pokazują swoją religię, ale także poprzez przykładne życie moralne.
Konfrontacja z kulturą i filozofią grecko-rzymską skupiała się na przedstawieniu elementów wspólnych i wyższości chrześcijaństwa nad innymi filozofiami. Nie potępił i nie odrzucił filozofii greckiej, ale wziął z niej to, co najlepsze i zaszczepił do chrześcijaństwa, aby w ten sposób móc ukazać nową religię w kategoriach filozofii i tym samym, żeby stała się bardziej zrozumiała. Samą filozofię rozumiał jako poszukiwanie cnoty, mądrości życie i prawdy o człowieku i Bogu. Zdaniem Justyna ci filozofowie, którzy twierdzili, że jest jeden Bóg, Stwórca wszystkiego byli wyznawcami nauki chrześcijańskiej. Chrześcijańska nauka objawiona stała się dla Justyna miarą, według której oceniał to, co dobre w innych filozofiach. W ten sposób odrzucił naukę cyników, epikurejczyków, Arystotelesa i Pitagorasa. A z filozofii Platona i stoików to, co w niej było dobre. Do ukazania wyższości chrześcijaństwa nad innymi filozofiami wykorzystywał antyczną apologetykę żydowską, sprzeczności zachodzące między poszczególnymi naukami filozoficznymi dowodząc ich fałszywości oraz „(…)doktrynę o Logosie preegzystującym w czasach Starego Testamentu, który objawił ziarna prawdy o sobie niektórym filozofom, natomiast w pełni objawił się dopiero w osobie Jezusa z Nazaretu, Mesjasza, Syna Bożego.”[1]
W wykładni wiary chrześcijańskiej podkreślał jej monoteizm. Bóg jest jeden, transcendentny, niezmienny, wieczny, nie podlega cierpieniu. Bóg Ojciec będący poza światem objawia się w postaci Logosu, który objawił się w historii Starego Testamentu. Logos jest narzędziem w ręku Boga, a także współtwórcą w dziele stworzenia. Duch Święty to Duch proroczy, który natchną proroków.

Poganie oskarżali chrześcijan m.in. o kazirodztwo i kanibalizm, których mieliby się dopuszczać podczas wspólnych spotkań. Przytoczone fragmenty opisów celebracji chrztu świętego i Eucharystii być może miały na celu wyjaśnienie ich znaczenia i zaprzeczenia tym oskarżeniom.

---

[1] Leszek Misiarczyk, ks., Pierwsi apologeci greccy,Kraków 2004, str. 186-187.

Aryston z Pelli

Dzieło Dialog między Jazonem i Papiskusem o Chrystusie zostało spisane około 140 roku prawdopodobnie w Aleksandrii, na co wskazywałaby alegoryczna interpretacja Starego Testamentu. Dialog nie zachowała się do naszych czasów, znamy je jedynie we fragmentach głównie z przekładów łacińskich.

„Zwrot ‘siódme niebo’ znalazłem również w Dialogu między Papiskusem i Jazonem, napisanym przez Arystona z Pelli, który, jak twierdzi Klemens z Aleksandrii w szóstej księdze swoich Hypotypotez (Szkiców), został napisany przez św. Łukasza”. Cytat ten jest to notatka zamieszczona na marginesie Teologii mistycznej 1 Pseudo-Dionizego. Jest to jedyna informacja wskazująca na Arystona jako autora Dialogu.

Na temat Dialogu wypowiedziała się Celsus w swoim dziele Prawdziwe Słowo, które cytowane jest przez Orygenesa w Przeciw Celsusowi. Celsus krytykuje to dzieło pisząc tak: „Zapoznałem się z podobnym sporem niejakiego Papiskusa z Jazonem; rozprawa ta zasługuje nie na śmiech, lecz raczej na politowanie i nienawiść. Nie zamierzam więc polemizować z nią, zwłaszcza, że cała jej niedorzeczność jest jasna dla każdego, a przede wszystkim dla tego, kto potrafi zdobyć się na cierpliwość, aby ją przeczytać do końca (…)”. Możemy, zatem wnioskować, że Dialog był znany chrześcijanom i poganom żyjącym w latach siedemdziesiątych II wieku. Tematyka dotyczyła zapewne natury rzeczy istniejących, o której możemy przeczytać w dalszej części wypowiedzi Celsusa.
Orygenes w przeciwieństwie do Celsusa broni Arystona i Dialogu. Potępia Celsusa za jego osąd. Informuje nas, że było to niewielkie dzieło. Podaje także fakt, że „chrześcijanin dyskutuje z żydem i dowodzi, że proroctwo Ksiąg żydowskich na temat Mesjasza odnoszą się do Jezusa, a jego przeciwnik polemizuje z nim i pięknie gra rolę żyda”. Dowiadujemy się zatem, że Dialog dotyczył interpretacji chrystologicznej Starego Testamentu.
Fragment wypowiedzi Hieronima: „Pamiętam, że w Dialogu między Jazonem i Papiskusem, który został napisany w języku greckim, znalazłem napisane słowa: ‘Przekleństwem od Boga jest ten, kto został powieszony’”. Autor ma tu na myśli oskarżenia, jakie płynęły ze strony Żydów wobec chrześcijan, którzy wierzyli i przekonywali o zbawczym sensie krzyżowej śmierci Jezusa.

Zachowany fragment wstępu w tłumaczeniu łacińskim informuje nas, że Jazon był judeochrześcijaninem, Papiskus zaś Żydem z Aleksandrii. Dysputa zakończyła się nawróceniem Papiskusa na wiarę chrześcijańską i jego prośbą o chrzest. Jest to typowe zakończenie dialogu judaizmem w apologetyce chrześcijańskiej.